محذور نيست . هيچ اشكالى ندارد كه يك عرض عام با يك عرض خاص با هم در تعريف و معناى ناطق اخذ شود و معاً اظهر الخواص باشند . « 1 » و بالجملة لا يلزم من أخذ مفهوم الشىء فى معنى المشتق إلا دخول العرض فى الخاصة التى هى من العرضى لا فى الفصل الحقيقى الذى هو من الذاتى فتدبر جيدا . ( ثم قال إنه يمكن أن يختار الوجه الثانى أيضا و يجاب بأن المحمول ليس مصداق الشىء و الذات مطلقا بل مقيدا بالوصف و ليس ثبوته للموضوع حينئذ بالضرورة لجواز أن لا يكون ثبوت القيد ضروريا انتهى ) . اگر ما مفهوم شىء را در معناى ناطق اخذ كرديم و گفتيم : ناطقٌ اى شىءٌ له النطق ، عرضىِ عام ، در فصل حقيقى ذاتىِ باب ايساغوجى داخل نمىشود تا تالى فاسد داشته باشد ؛ بلكه دخول عرض عام در عرض خاصه لازم مىآيد كه آن هم ممتنع نيست . محقّق شريف فرمود : اگر مصداق شىء را در معناى مشتقّ اخذ كنيم لازمه‌اش اين است كه قضيّهء الانسان ضاحكٌ كه ممكنهء خاصّهء است به يك ضروريّه بدل شود ، و انقلاب ممكنه به ضروريّه از محالات است . صاحب فصول در جواب از اين بخش مىفرمايد : ما شقّ دوّم را اختيار مىكنيم و مىگوييم مصداق شىء در معناى مشتق دخيل است ، و اشكال شما ( انقلاب ممكنه به ضروريّه ) را اين‌گونه پاسخ مىدهيم : گاهى محمول در قضيّه مصداق شىء و ذات « 2 » است ، امّا مطلقاً ؛ يعنى بدون تقييد به هيچ قيد و وصفى . مثل الانسان شىءٌ يا زيدٌ شىءٌ . و چون مصداق مراد است و مصداق شىء در اوّلى ، خود انسان و در دوّمى خود زيد است ، پس معناى قضيّه اين مىشود كه : الانسان انسانٌ ، زيدٌ زيدٌ و صد البته چنين قضيّه‌اى ضروريه است ، زيرا « ثبوت الشىء لنفسه ضرورىٌ و سلبه عنه محالٌ » . گاهى مصادق شىء با تقييد به قيد و وصفى محمول واقع مىشود كه اين ، خود دو شعبه دارد : الف ) گاهى قيد ، يك قيد ضرورى است و محمول به قيد كذايى مقيد شده ، يعنى قيد و وصفى كه بالضروره و حتماً براى ذات ، ثابت است و انفكاكش از ذات ، ممتنع است . مانند ذاتيات و لوازم ذات ، الانسان حيوانٌ ناطقٌ بالضرورة ، الانسان ممكن بالضرورة . باز همچنين قضيه‌اى ضروريه است .

--> ( 1 ) . همان‌طور كه در منطق خوانديم ، عرضِ خاصّه ، يا بسيطه است مثل ضاحك و يا مركبّه . يعنى از دو يا چند چيز تشكيل شده است كه هركدام به تنهايى ، مختصّ به اين ذات نيستند ، ولى من حيث المجموع مخصوص اين ذات است . مثل : « ماشٍ مستقيم القامة » كه مخصوص انسان است و « طائرٌ ولودٌ » كه ويژهء خفّاش است . ( 2 ) . أى ما يصدق عليه الشىء و الذات .